प्रतिनिधी..लोकमन् न्यूज. निंब अमळनेर..: भारतीय संविधानाचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पाठीशी भक्कमपणे उभे राहणारे, त्यांना शिक्षणाचे महत्त्व समजावून देणारे आणि पुरोगामी विचारांची पहिली ठिणगी चेतवणारे त्यांचे पिता सुभेदार रामजी सकपाळ (आंबेडकर) यांचा आज स्मृतिदिन. रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड तालुक्यातील आंबवडे गावात जन्मलेल्या या 'जाणत्या बापा'ने आपल्या मुलाच्या जीवनाला अशी दिशा दिली, ज्यामुळे भारतभूमीला एक महान दूरदृष्टी लाभली. सुभेदार रामजी आंबेडकर यांच्या जीवनप्रवासाचा आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या जडणघडणीतील त्यांच्या महत्त्वाच्या योगदानाचा हा एक धावता आढावा.
मालोजी सकपाळ ते सुभेदार रामजी आंबेडकर: एक प्रेरणादायी प्रवास
रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड तालुक्यात, आंबवडे हे ऐतिहासिक गाव. याच गावात मालोजी सकपाळ नावाचे गृहस्थ राहत होते, जे स्वतः ब्रिटिश सैन्यात शिपाई म्हणून कार्यरत होते. त्यांच्या घरातच सैनिकी परंपरा आणि शिस्त नांदत होती. मालोजी सकपाळ यांनी आपला मुलगा रामजी याला इंग्रजी शिक्षण देऊन सैन्यात भरती केले. तत्कालीन ब्रिटिश सैन्यात महार समाजातील अनेक सैनिक कार्यरत असल्याने 'महार बटालियन' नावाची तुकडी प्रसिद्ध होती, ज्यात अनुसूचित जाती-जमातींमधील सैनिकांचा समावेश होता. याच बटालियनमध्ये सुभेदार रामजी सकपाळ यांनी आपली सेवा बजावली. त्यांची इंग्रजी आणि मराठी या दोन्ही भाषांवर चांगली पकड होती, जी त्यांच्या शिक्षणावरील प्रेमाची साक्ष होती.
शिक्षणासाठी अतोनात प्रयत्न आणि त्याग
घरातील धार्मिक वातावरणामुळे रामजी सकपाळ यांना सुरुवातीपासूनच ग्रंथांची आवड होती. त्यांनी आपल्या मुलांमध्येही शिक्षणाची गोडी निर्माण केली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना लहानपणी घरात रामायण, महाभारत यांसारखे ग्रंथ वाचावयास मिळाले. रामजी आंबेडकरांना शिक्षणाबद्दल केवळ आस्थाच नव्हती, तर ते शिक्षणाचे महत्त्व जाणत होते. आपल्या मुलाला उत्तम शिक्षण मिळावे यासाठी त्यांनी अतोनात प्रयत्न केले. प्रसंगी आपल्या मुलीचे दागिने विकून बाबासाहेबांच्या शिक्षणाचा खर्च भागवला. पुस्तकांच्या खरेदीसाठी लोकांनी उसनवारीने पैसे घेऊन त्यांनी बाबासाहेबांची ज्ञानाची भूक भागवली.
"अज्ञानरूपी अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्याची वाट या जाणत्या बापाने आपल्या मुलासाठी निर्माण केली."
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या आईचे निधन झाल्यावरही रामजी आंबेडकरांनी त्यांना आईची उणीव भासू दिली नाही. एकाच वेळी पित्याची आणि मातेची भूमिका त्यांनी समर्थपणे पार पाडली, ज्यामुळे बाबासाहेबांच्या जीवनातील स्थैर्य टिकून राहिले.
पुरोगामी विचारांची पेरणी आणि वैचारिक वारसा
मालोजी रावांपासून घरात जरी धार्मिक वातावरण असले तरी, कालांतराने सुभेदार रामजी सकपाळ यांचा विचार कबीरपंथाकडे वळला. संत कबीर, नामदेव, संत रविदास यांच्या भजनांचा आणि विचारांचा त्यांच्यावर सकारात्मक परिणाम झाला. त्यांना भारतात चाललेल्या जातीभेदाबद्दल तीव्र संताप येत होता. कबीर पंथाच्या सत्संगासाठी ते अनेकदा भीमराव आंबेडकरांना घेऊन जात असत, ज्यामुळे बाबासाहेबांच्या जीवनाची दिशाच बदलली. सुभेदार रामजी आंबेडकर हे विवेकी आणि चिकित्सक विचार करू लागले.
संविधान निर्मात्याचा पाया रचणारा 'जाणता बाप'
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना ज्ञानाची असीम इच्छा निर्माण झाली ती त्यांच्या याच जाणत्या बापाच्या संघर्षमय प्रेरणेतून. वडिलांनी दाखवलेला त्याग, शिक्षणावरील त्यांची श्रद्धा आणि सामाजिक विषमतेवरील त्यांचा संताप या सर्व गोष्टींनी बाबासाहेबांना अधिक दृढनिश्चयी बनवले. अज्ञानाच्या अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारा मार्ग त्यांनी आपल्या मुलासाठी निर्माण केला. एका बापाने आपल्या मुलाला केवळ शिक्षणच दिले नाही, तर त्याला वैचारिक बैठक दिली, सामाजिक न्यायाची दृष्टी दिली आणि मानवतेचा मार्ग दाखवला. याच जाणत्या बापाच्या संस्कारांनी भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांसारखे दूरदृष्टीचे व्यक्तिमत्त्व घडले.
विनम्र अभिवादन
असा बाप सर्वांना मिळत नाही, असे म्हणतात. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना असा वैचारिक, त्यागी आणि दूरदृष्टी असलेला पिता लाभला, हे भारताचे भाग्यच म्हणायला हवे. सुभेदार रामजी आंबेडकर यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त लोकमन न्यूजकडून त्यांच्या कार्याला आणि त्यागाला विनम्र अभिवादन!
